Синамаконӣ ва ғизодиҳии кӯдак | Роҳнамои тиббии мукаммал барои модарон

Синамаконӣ ва ғизодиҳии кӯдак дар моҳҳои аввали зиндагӣ қисми зиёди вақт ва нерӯи модаронро ишғол мекунад. Дар ду моҳи аввали баъд аз таваллуд, кӯдакон одатан дар як шабонарӯз ба 8 то 12 маротиба ғизо гирифтан ниёз доранд ва ҳар як навбати ширдиҳӣ метавонад аз чанд дақиқа то тақрибан 30 дақиқа давом кунад.

Дар ин давраи ҳассос, ғизодиҳии мунтазам ва кофӣ нақши хеле муҳим дар рушди ҷисмонӣ, инкишофи майна ва таҳкими низоми масунияти кӯдак дорад. Кӯдаке, ки то таваллуд тамоми маводи ғизоии лозимаро аз ҷисми модар мегирифт, пас аз таваллуд барои идомаи рушди солим пурра ба ғизодиҳии дуруст вобаста мешавад.

Модарон метавонанд вобаста ба вазъи ҷисмонӣ, равонӣ ва тарзи зиндагии худ яке аз усулҳои зеринро барои ғизодиҳии кӯдак интихоб намоянд:

• синамаконӣ бо шири модар

• ғизодиҳӣ бо шири сунъӣ

• ғизодиҳии омехта (шири модар + шири сунъӣ)

Ҳар яке аз ин усулҳо бартарӣ, маҳдудият ва шароити махсуси худро дорад ва интихоби беҳтарин вариант огоҳӣ ва дониши дурустро талаб мекунад.

Дар ин мақола мо кӯшиш кардем масъалаҳои муҳимро, аз ҷумла омӯзиши синамаконӣ, фоидаҳои шири модар, заъфи синамаконӣ ва интихоби усули мувофиқи ғизодиҳии кӯдак, ба таври илмӣ, амалӣ ва фаҳмо баррасӣ намоем, то модарон тавонанд бо оромӣ ва итминон беҳтарин қарорро барои саломатии фарзанди худ қабул кунанд.

---

Ғизо додани кӯдак ва интихоби дурусти ғизо

Ғизо додани кӯдак яке аз муҳимтарин вазифаҳои волидон дар моҳҳои аввали зиндагӣ мебошад. Барои рушди табиӣ ва солим, кӯдак ба гирифтани мунтазами равғанҳо, сафедаҳо, карбогидратҳо, витаминҳо ва моддаҳои минералӣ ниёз дорад; ин мавод то таваллуд аз ҷисми модар таъмин мешуданд ва акнун бояд тавассути ғизодиҳии дуруст ба ӯ расонда шаванд.

Ғизодиҳии дуруст бевосита ба ин омилҳо таъсир мерасонад:

• рушди майна ва низоми асаб

• ташаккули устухонҳо ва мушакҳо

• фаъолияти дурусти узвҳои ҳаётан муҳим

• таҳкими низоми масуният

Норасоӣ ё ихтилол дар ғизо метавонад раванди рушди кӯдакро бо мушкил рӯ ба рӯ созад.

Модарон метавонанд вобаста ба шароити ҷисмонӣ, равонӣ ва тарзи зиндагии худ яке аз усулҳои зеринро интихоб намоянд:

• синамаконӣ бо шири модар

• ғизодиҳӣ бо шири сунъӣ

• ғизодиҳии омехта (шири модар ва шири сунъӣ)

Аз нигоҳи илмӣ ва тиббӣ, аксари табибони кӯдакон ва мутахассисони ғизо шири модарро беҳтарин ғизо барои кӯдак мешуморанд.

---

Тавсияҳои илмӣ оид ба давомнокии синамаконӣ

Тибқи тавсияҳои боэътимоди илмӣ, ғизодиҳии кӯдак чунин пешниҳод мешавад:

• 6 моҳи аввали зиндагӣ: синамаконӣ танҳо бо шири модар

• 6 моҳи баъдӣ: идомаи синамаконӣ ҳамроҳ бо оғози ғизои иловагии мувофиқ ба синни кӯдак

Ин намуна имкон медиҳад, ки кӯдак дар ҳассостарин марҳилаи рушд аз таркиби ғизоии шири модар бештар истифода барад. Бо вуҷуди ин, агар синамаконӣ имконнопазир бошад, шири сунъии стандартӣ метавонад ниёзҳои ғизоии кӯдакро таъмин намояд.

---

Сабабҳои илмии бартарии синамаконӣ бо шири модар

Синамаконӣ бо шири модар бо сабабҳои гуногун беҳтарин интихоб ҳисобида мешавад. Шири модар дорои моддаҳое мебошад, ки ба таври табиӣ барои ҷисми кӯдак мутобиқанд ва дар саломатии кӯтоҳмуддат ва дарозмуддати ӯ нақши муҳим доранд.

Фоидаҳои асосии шири модар барои кӯдак:

• таҳкими низоми масуният ва коҳиши хатари сироятҳо

• кам шудани эҳтимоли шамолхӯрӣ, илтиҳоби гӯш, дарунравӣ ва менингити бактериявӣ

• коҳиши ҳассосиятҳои ғизоӣ ва мушкилоти ҳазм

• муҳофизат аз синдроми марги ногаҳонии кӯдак (SIDS)

• коҳиши хатари диабети вобаста ба инсулин ва баъзе бемориҳои музмин

• беҳтар шудани рушди зеҳнӣ ва баланд шудани сатҳи миёнаи зеҳн (IQ)

Тадқиқотҳо нишон медиҳанд, ки кӯдаконе, ки бо шири модар ғизо мегиранд, дар оянда вазни мутавозинтар доранд ва камтар ба фарбеҳӣ ё камвазнӣ гирифтор мешаванд.

Тибқи тавсияҳои Созмони ҷаҳонии тандурустӣ (WHO), беҳтарин усули ғизодиҳии кӯдак дар 6 моҳи аввали зиндагӣ синамаконӣ танҳо бо шири модар мебошад. Ин созмон инчунин тавсия медиҳад, ки синамаконӣ аз соати аввали баъд аз таваллуд оғоз шуда, ҳамроҳ бо ғизои иловагии мувофиқ то 2-солагӣ ё бештар идома дода шавад, зеро ин усул ба рушди солим, таҳкими масуният ва коҳиши хатари бемориҳо мусоидат мекунад.

---

Фоидаҳои синамаконӣ барои модар

Фоидаҳои синамаконӣ танҳо ба кӯдак маҳдуд намешаванд; модарон низ аз ин раванд манфиатҳои зиёд мегиранд.

Фоидаҳои синамаконӣ барои модарон:

• барқароршавии зудтари бачадон пас аз таваллуд

• афзоиши сӯхтани калорияҳо ва осонтар баргаштан ба вазни пеш аз ҳомиладорӣ

• коҳиши хатари саратони сина ва баъзе намудҳои дигари саратон

• хориҷ шудани гормонҳое, ки оромиш, кам шудани стресс ва таҳкими робитаи эҳсосиро бо кӯдак таъмин мекунанд

• сарфаи вақт ва хароҷот (ниёз надоштан ба хариди шири сунъӣ ва шишачаҳо)

Синамаконӣ метавонад боиси ба таъхир афтодани бозгашти ҳайз гардад, вале набояд ҳамчун усули боэътимоди пешгирии ҳомиладорӣ истифода шавад.

---

Синамаконӣ – масъулияти муҳим ва пурчолиш

Бо вуҷуди фоидаҳои зиёд, синамаконӣ масъулияти ҷиддӣ мебошад. Модароне, ки кӯдаки худро бо шири худ ғизо медиҳанд, одатан ягона нафаре ҳастанд, ки метавонанд дар ҳар вақти шабонарӯз кӯдакро ғизо диҳанд, агар шири худро напӯшонда ва захира накарда бошанд.

Бозгашт ба ҷойи кор, камбуди вақт барои кашидани шир, дард ё илтиҳоби сина аз ҷумлаи мушкилоте мебошанд, ки баъзе модарон бо онҳо рӯ ба рӯ мешаванд. Ҳарчанд бисёр модарон бе мушкил синамаконӣ мекунанд, ин раванд барои ҳама яксон нест.

---

Сабабҳои интихоби шири сунъӣ барои ғизодиҳии кӯдак

Дар баъзе ҳолатҳо, шири сунъӣ метавонад беҳтарин интихоб барои ғизодиҳии кӯдак бошад. Истеҳсолкунандагони шири сунъӣ пайваста кӯшиш мекунанд таркиби онро аз ҷиҳати арзиши ғизоӣ ба шири модар наздиктар созанд.

Сабабҳои маъмули истифодаи шири сунъӣ:

• шуғли модар ва надоштани вақти кофӣ барои кашидани шир

• имкони чен кардани дақиқи миқдори ғизои кӯдак

• хоҳиши модар барои истифода накардани синамаконӣ

• мавҷуд будани мушкилоти тиббии махсус дар модар ё кӯдак

Бар хилофи баъзе андешаҳои нодуруст, дар аксари ҳолатҳо ҷисми модар қодир аст миқдори кофии шир истеҳсол кунад, ва ақидаи «шири модар кӯдакро сер намекунад» асоси илмӣ надорад.

Дар ҳолатҳое, ки модар ба бемориҳои муайян гирифтор аст ё ба истеъмоли доруҳои махсус ниёз дорад, интихоби шири сунъӣ метавонад қарорҳои огоҳона ва бехатар бошад. Дар чунин ҳолатҳо, машварат бо табиби занон ё табиби кӯдакон ҳатмист.

---

Шири модар ё шири сунъӣ? Таъсири ҳолатҳои тиббӣ ба ғизодиҳии кӯдак

Интихоб байни шири модар ва шири сунъӣ дар бисёр ҳолатҳо ба вазъи тиббии модар ё кӯдак вобаста аст. Гарчанде ки дар шароити муқаррарӣ шири модар беҳтарин интихоб аст, дар баъзе ҳолатҳои махсус синамаконӣ аз нигоҳи бехатарӣ тавсия дода намешавад ва истифодаи шири сунъӣ варианти солимтар мебошад.

Огоҳӣ аз ин ҳолатҳо ба модарон кумак мекунад, ки бидуни эҳсоси гунаҳкорӣ ё дудилагӣ қарорҳои дуруст қабул намоянд.

---

Кай набояд ба кӯдак шири модар дода шавад?

Дар ҳолатҳои зерин синамаконӣ метавонад барои кӯдак хатарнок бошад ва одатан манъ карда мешавад:

• гирифтор будани модар ба вируси норасоии масуният (HIV)

• бемории сили фаъол ва табобатнашуда

• будани модар зери табобати саратон (кимиёдармонӣ ё шуъоъдармонӣ)

• истеъмоли машрубот ё маводи мухаддир

• истифодаи доруҳое, ки тавассути шири модар ба кӯдак мегузаранд ва ба ӯ зарар мерасонанд

• гирифтор будани кӯдак ба галактоземия
  (бемории нодири ирсӣ вобаста ба ихтилоли мубодилаи карбогидратҳо)

• гирифтор будани кӯдак ба фенилкетонурия (PKU)
  (бемории нодири ирсӣ вобаста ба ихтилоли мубодилаи сафедаҳо)

Дар чунин ҳолатҳо истифодаи шири сунъии махсус таҳти назорати табиб беҳтарин ва бехатартарин роҳи ғизодиҳии кӯдак мебошад.

---

Дар кадом ҳолатҳо бо вуҷуди мушкилоти тиббӣ синамаконӣ имконпазир аст?

Бар хилофи тасаввури маъмул, бисёр мушкилоти тиббӣ монеаи синамаконӣ намешаванд. Дар ҳолатҳои зерин одатан бо риояи қоидаҳои гигиенӣ ва тавсияи табиб идомаи синамаконӣ имконпазир аст:

• табобати илтиҳоби сина бо антибиотикҳои иҷозатдодашуда ҳангоми синамаконӣ

• гирифтор будани модар ба гепатити A, B ё C

• гирифторӣ ба герпес (дар сурати набудани осеб дар минтақаи сина ва риояи тозагӣ)

• таърихи ҷарроҳии сина

• мавҷуд будани лабшикаста ё шикафи ком дар кӯдак (дар сурате, ки кӯдак тавонад макид ё бо усулҳои ёрирасон)

Дар ҳамаи ин ҳолатҳо қарор бояд ҳатман бо машварати табиби занон ё табиби кӯдакон қабул карда шавад, то ҳам саломатии модар ҳифз гардад ва ҳам ғизодиҳии кӯдак ба таври беҳтарин анҷом шавад.

---

Қоидаҳои ғизодиҳии кӯдак бо шири сунъӣ

Дар ҳолатҳое, ки синамаконӣ бо шири модар имконнопазир аст ё модар истифодаи шири сунъиро интихоб мекунад, риояи қоидаҳои дурусти ғизодиҳӣ аҳамияти калон дорад. Интихоби навъи мувофиқи шир, тарзи омодасозӣ ва ҳатто асбобҳои ғизодиҳӣ метавонанд ба саломатӣ ва оромии кӯдак таъсир расонанд.

---

Чӣ гуна истеҳсоли шири модарро қатъ кардан мумкин аст?

Пас аз таваллуд, тағйироти гормонӣ боиси ҳавасманд шудани синаҳо барои истеҳсоли шир мегардад. Агар модар қарор диҳад, ки кӯдакро бо шири сунъӣ ғизо диҳад, лозим аст ин раванд тадриҷан қатъ карда шавад, то аз дард, илтиҳоб ва сироят пешгирӣ гардад.

Яке аз усулҳои маъмули нисбатан бехатар барои кам кардани истеҳсоли шир истифодаи баргҳои хунуки карам мебошад.

Тарзи истифодаи баргҳои карам:

• ду барги калони карами тару тозаро шустан

• каме кӯфтан ё майда кардан барои хориҷ шудани шира

• гузоштан дар дохили лифофаи сина ва рӯйи синаҳо

• иваз кардани онҳо ҳар 48 соат

Гарчанде ки механизми дақиқи таъсири карам маълум нест, гумон меравад, ки таркиби он хосияти зиддиилтиҳобӣ дошта, ба коҳиши варами сина мусоидат мекунад.

Нуктаҳои муҳим:

• дар давоми як то ду ҳафта ҳаҷми сина тадриҷан ба ҳолати муқаррарӣ бармегардад

• дар ҳолати дард метавон аз компресси хунук ё парасетамол истифода бурд

• аз таҳрик додани нӯги сина худдорӣ кунед, зеро ин истеҳсоли ширро зиёд мекунад

---

Интихоби шири сунъии мувофиқ барои кӯдак

Гуногуншаклии шири сунъӣ дар дорухонаҳо метавонад модаронро сардаргум созад. Умуман, шири сунъии кӯдакон ба чанд гурӯҳи асосӣ ҷудо мешавад:

Шири сунъӣ бар асоси шири гов

• маъмултарин навъи шири сунъӣ

• таркибаш ба шири модар наздик гардонда шудааст

• аксар табибон онро ҳамчун интихоби аввал тавсия медиҳанд

Шири сунъии соя

• мувофиқ барои кӯдаконе, ки таҳаммулнопазирии лактоза ё ҳассосият ба сафедаи шири гов доранд

• аломатҳои таҳаммулнопазирии лактоза иборатанд аз исҳоли обӣ, дарди шикам ва гиряи шадид

• истифодаи он бояд танҳо бо тавсияи табиб сурат гирад

Шири сунъии гидролизшуда (сафедаи шикасташуда)

• камтарин ҳассосиятовар

• сафедаҳо ба қисмҳои хурд (аминокислотаҳо) тақсим шудаанд

• мувофиқ барои кӯдаконе, ки таърихи оилавии ҳассосият доранд

• нисбат ба навъҳои оддӣ гаронтар аст

Шири сунъии махсус

Барои ҳолатҳои махсус таҳия шудааст, аз ҷумла:

• кӯдакони норасид (навзодони пеш аз муҳлат)

• ихтилолҳои мубодилаи моддаҳо

• мушкилоти шадиди ҳозима

Истифодаи ин навъи ширҳо танҳо бо таъйиноти табиб иҷозат дода мешавад.

---

Шаклҳои гуногуни шири сунъии кӯдакон

Шири сунъӣ одатан дар се шакл пешниҳод мешавад:

• хока (ниёз ба омехта бо об дорад)

• моеъи ғализ (консентрат)

• омода барои истифода

Шири сунъии хокагӣ арзонтар аст, аммо риояи дақиқи дастурҳои омодасозӣ хеле муҳим мебошад. Баъзе навъҳо дорои оҳан мебошанд, ки барои пешгирии камхунӣ зарур аст. Ҳамчунин баъзе брендҳо кислотаҳои равғании DHA ва ARA илова мекунанд, ки дар шири модар барои рушди майна муҳиманд, гарчанде таъсири дақиқи онҳо дар шири сунъӣ ҳанӯз пурра муайян нашудааст.

---

Аломатҳои ҳассосияти кӯдак ба шири сунъӣ

Дар сурати мушоҳидаи ҳар яке аз нишонаҳои зерин, бояд фавран ба табиб муроҷиат кард:

• исҳоли хунолуд

• дилбеҳузурӣ ё қайи шадид

• беҳолӣ, заъф ё ларзиш

• доначаҳои пӯст ё гиряи ғайриоддӣ ва давомдор

---

Интихоби шишача ва нӯги шишача барои ғизодиҳӣ

Ягон навъи шишача ё нӯги шишача вуҷуд надорад, ки барои ҳамаи кӯдакон беҳтарин бошад. Шишачаҳо дар навъҳои шишагӣ, пластикӣ ва якдафъаина пешниҳод мешаванд, инчунин нӯгҳои онҳо аз ҷиҳати шакл, мавод ва андозаи сӯрох фарқ мекунанд.

Нуктаҳои муҳим ҳангоми интихоби шишача:

• беҳтарин шишача ҳамонест, ки кӯдак бо он бароҳат аст

• мумкин аст чанд навъро санҷидан лозим шавад

• нархи баланд ҳатман маънои сифати беҳтарро надорад

Интихоби нӯги мувофиқ:

• ҳамеша бояд нӯги мувофиқ ба синни кӯдак истифода шавад

• нӯгҳои барои кӯдакони калонтар тарҳрезишуда сӯрохи калонтар доранд

• ҷараёни зуд метавонад боиси нафасгирӣ, дарди шикам ва дамиш гардад

Агар кӯдак пас аз ғизо додан газнок ё ноором шавад, иваз кардани навъи шишача ё нӯг метавонад кумаккунанда бошад.

---

Саволҳои маъмултарини модарон дар бораи синамаконӣ

❓ Кӯдак дар як рӯз чанд маротиба бояд шир хӯрад?

Дар моҳҳои аввал, аксари кӯдакон ба 8–12 маротиба ғизодиҳӣ дар як шабонарӯз ниёз доранд. Фосилаи байни ғизодиҳӣ одатан 2 то 3 соат мебошад.

❓ Ҳар як навбати синамаконӣ чӣ қадар бояд давом кунад?

Давомнокии ҳар як навбат одатан 10 то 30 дақиқа аст. Муҳимтар аз вақт, макидани самаранок ва фурӯ бурдани дуруст мебошад.

❓ Чӣ гуна фаҳмидан мумкин аст, ки кӯдак ба қадри кофӣ шир мегирад?

Нишонаҳо иборатанд аз:

• афзоиши мувофиқи вазн

• тар шудани ҳадди ақал 6 памперс дар як рӯз

• ором шудани кӯдак баъд аз ғизо

• ҳушёрӣ ва фаъолият

❓ Заъфи синамаконӣ чӣ маъно дорад?

Ин ҳолатест, ки кӯдак миқдори кофии шир намегирад, ва метавонад бо сабабҳои зерин бошад:

• макидани нодуруст

• кам будани шири модар

• мушкилоти даҳонӣ дар кӯдак

• кам будани шумораи ғизо додан

❓ Оё стресс ба синамаконӣ таъсир мерасонад?

Бале. Стресс, хастагӣ ва изтироб метавонанд гормонҳои масъули истеҳсоли ширро коҳиш диҳанд. Истироҳат ва дастгирии равонӣ хеле муҳиманд.

❓ Оё метавон шири модар ва шири сунъиро якҷо истифода бурд?

Бале. Ғизодиҳии омехта дар баъзе ҳолатҳо мувофиқ аст ва беҳтар аст зери назорати табиб анҷом дода шавад.

❓ Оё дарди сина ҳангоми синамаконӣ муқаррарӣ аст?

Нороҳатии сабук дар рӯзҳои аввал муқаррарӣ аст, аммо дарди шадид, кафидани нӯги сина ё таб ҳолати муқаррарӣ нест ва ба машварати табиб ниёз дорад.

❓ Оё ҳамаи модарон метавонанд кӯдаки худро шир диҳанд?

Аксари модарон қобилияти синамаконӣ доранд, вале дар баъзе ҳолатҳои тиббӣ арзёбии махсус лозим аст.

❓ Кай бояд ба табиб муроҷиат кард?

Дар ҳолатҳои зерин:

• зиёд нашудани вазни кӯдак

• хоболудии ғайримуқаррарӣ

• кам шудани пешоб

• қай ё исҳоли такрорӣ

• дарди шадид ё илтиҳоби сина дар модар

❓ Оё шири модар баъд аз чанд моҳ арзиши ғизоии худро гум мекунад?

Не. Шири модар дар тамоми давраи синамаконӣ ғизобахш боқӣ мемонад ва таркиби он мутобиқи ниёзҳои кӯдак тағйир меёбад.

---

Хулоса

Синамаконӣ ва ғизодиҳии кӯдак аз муҳимтарин омилҳо дар рушди ҷисмонӣ, инкишофи майна ва саломатии ояндаи кӯдак ба ҳисоб мераванд. Моҳҳои аввали зиндагӣ давраи ҳассос ва ҳалкунанда мебошанд ва интихоби усули дурусти ғизо метавонад дар пешгирии бисёр мушкилоти ҷисмонӣ ва масуниятӣ нақши калон бозад.

Аз нигоҳи илмӣ, шири модар мукаммалтарин манбаи ғизо барои кӯдак мебошад ва барои ҳам кӯдак ва ҳам модар фоидаҳои зиёд дорад. Бо вуҷуди ин, ҳолатҳои тиббӣ, тарзи зиндагӣ ё маҳдудиятҳои инфиродӣ метавонанд истифодаи шири сунъӣ ё ғизодиҳии омехтаро ба интихоби мантиқӣ ва бехатар табдил диҳанд. Муҳим он аст, ки қарор огоҳона ва бо дарназардошти ниёзҳои воқеии кӯдак қабул карда шавад, на зери фишори иҷтимоӣ ё ақидаҳои нодуруст.

Заъфи синамаконӣ нигаронии маъмули модарон аст, аммо дар аксари ҳолатҳо бо омӯзиши дуруст, зиёд кардани шумораи ғизо, ислоҳи тарзи макидан ва гирифтани дастгирии тиббӣ идорашаванда мебошад. Таваҷҷуҳ ба нишонаҳои кӯдак, пайгирии афзоиши вазн ва нигоҳ доштани оромии равонии модар нақши калидӣ дар муваффақияти ғизодиҳии кӯдак доранд.

Дар ниҳоят, ягон усули ягона барои ҳамаи модарон мувофиқ нест. Беҳтарин роҳи ғизодиҳии кӯдак он аст, ки саломатии кӯдакро таъмин намояд ва модарро ба стресс ё эҳсоси гуноҳ гирифтор накунад. Дар сурати пайдо шудани ҳар гуна шубҳа ё мушкил, машварат бо табиби занон ё табиби кӯдакон ҳамеша бехатартарин ва боэътимодтарин роҳ мебошад.