Таваллуди навзод яке аз муҳимтарин ва ҳамзамон пурчолиштарин воқеаҳо дар ҳаёти волидон ба ҳисоб меравад. Ҳафтаи якуми зиндагии навзод, махсусан барои волидоне, ки бори аввал соҳиби фарзанд мешаванд, пур аз саволҳо, нигарониҳо ва қарорҳои муҳим мебошад.
Дар ин давра, донистани он ки пас аз таваллуди кӯдак чӣ бояд кард, кадом тағйиротҳо муқаррарӣ ҳастанд ва чӣ гуна бояд барои нигоҳубини навзоди навтаваллудшуда омода шуд, дар оромии равонии волидон ва саломатии кӯдак нақши муҳим дорад.
Пас аз таваллуди кӯдак чӣ бояд кард? (Роҳнамои зуд барои ҳафтаи аввал)
Пас аз таваллуди кӯдак, бисёр волидон бо саволи асосӣ рӯ ба рӯ мешаванд: аз куҷо бояд оғоз кард?
Ҳафтаи якуми зиндагии навзоди навтаваллудшуда пеш аз ҳама ба оромӣ, ғизодиҳии мунтазам ва нигоҳубини ибтидоӣ ниёз дорад. Дар ин рӯзҳо диққати асосӣ бояд ба қонеъ гардондани ниёзҳои асосии кӯдак ва истироҳати модар равона карда шавад.
Муҳимтарин корҳое, ки пас аз таваллуди кӯдак бояд анҷом дода шаванд, иборатанд аз:
-
Ғизодиҳии мунтазам ва посух додан ба нишонаҳои гуруснагии навзод
-
Иваз кардани саривақтии памперс ва нигоҳубини пӯсти ҳассоси кӯдак
-
Фароҳам овардани муҳити ором, камнур ва бе садои зиёд
-
Хобондани кӯдак ба пушт ва дар ҷои бехатар
-
Таваҷҷуҳ ба аломатҳои ҳушдордиҳанда дар модар ва навзод
Донистани ин қоидаҳои оддӣ кӯмак мекунад, ки ҳафтаи аввали пас аз таваллуд бо стресс камтар ва итминони бештар гузарад.
Тибқи дастурҳои Созмони Умумиҷаҳонии Тандурустӣ оид ба нигоҳубини навзод, ҳафтаи аввал пас аз таваллуд дар саломатии кӯдак ҳам дар кӯтоҳмуддат ва ҳам дар дарозмуддат нақши хеле муҳим дорад ва диққат ба ғизо, хоб ва аломатҳои хатар дар ин давра зарур мебошад.
Ҳафтаи якуми навзоди навтаваллудшуда: кадом тағйиротҳо муқаррарӣ ҳастанд?
Ҳафтаи якуми зиндагии навзод яке аз ҳассостарин ва ҳамзамон пурчолиштарин давраҳо барои волидон мебошад. Бисёре аз падару модарон, махсусан дар таҷрибаи аввалини волид шудан, дар ин рӯзҳо омехтаи эҳсосоти шодӣ, хастагӣ, изтироб ва сардаргумиро эҳсос мекунанд. Ин эҳсосот комилан муқаррарӣ буда, қисми раванди мутобиқ шудан ба нақши нави волидӣ мебошанд.
Дар ин ҳафта, ҷисми модар ҳанӯз дар марҳилаи барқароршавӣ пас аз таваллуд қарор дорад. Камхобӣ, дардҳои ҷисмонӣ ва тағйироти гормоналӣ метавонанд боиси ҳассосияти эҳсосӣ, гиряҳои ногаҳонӣ ё эҳсоси нотавонӣ шаванд. Нигаронӣ аз нигоҳубини дурусти навзод, тарси нохост осеб расондан ба кӯдак ё норасоии қувва барои иҷрои нақши модар ё падар будан, аз ташвишҳои маъмули ин давра мебошанд.
Аз тарафи дигар, худи навзод низ ба ҷаҳони комилан нав мутобиқ мешавад. Ӯ то чанд рӯз пеш дар муҳити гарм, торик ва ором қарор дошт, аммо ҳоло бо нур, садоҳо, тағйири ҳарорат, ламсҳои зиёд ва иваз кардани памперс рӯ ба рӯ мешавад. Аз ин сабаб, нооромӣ ва гиря дар ҳафтаи аввал одатан муқаррарӣ буда, бо пайдо шудани эҳсоси амният тадриҷан коҳиш меёбад.
Дар ин марҳила, табиӣ аст, ки волидон ба кӯдаки худ бо омехтаи муҳаббат, тарс ва дудилагӣ нигоҳ кунанд ва аз худ бипурсанд: «Пас аз таваллуди кӯдак чӣ бояд кард?». Хушбахтона, аксари малакаҳои нигоҳубини навзод тадриҷан ва бо таҷриба ба даст меоянд. Шиносоӣ бо воқеаҳои муқаррарии ҳафтаи аввал ба волидон кӯмак мекунад, ки ин давраи ҳассосро бо оромӣ ва итминони бештар паси сар намоянд.
Тағйироти ҷисми модар дар ҳафтаи якуми пас аз таваллуд
Ҳафтаи якуми пас аз таваллуди кӯдак дар асл давраи барқароршавии ҷисми модар мебошад. Новобаста аз он ки таваллуд табиӣ ё бо роҳи ҷарроҳии қайсарӣ (сезария) анҷом шудааст, ҷисм фишори зиёдро аз сар гузаронидааст ва ба истироҳат, нигоҳубин ва дастгирӣ ниёз дорад. Дар ин давра, беҳтар аст аз аъзои оила ё наздикон кӯмак гирифта, корҳои вазнинро маҳдуд кард.
Дар зер маъмултарин тағйирот ва нишонаҳое оварда шудаанд, ки модар метавонад дар ҳафтаи якуми пас аз таваллуд эҳсос кунад.
Кашишхӯрии бачадон пас аз таваллуд
Дар чанд рӯзи аввали пас аз таваллуд, бачадон тадриҷан ба андозаи муқаррарии худ бармегардад ва ин раванд бо кашишхӯрии бачадон ҳамроҳ аст. Ин кашишхӯриҳо одатан ҳангоми ширмаконӣ шадидтар мешаванд, зеро ихроҷи гормони окситосин зиёд мегардад.
Шиддати дардҳо одатан ба дардҳои ҳайз монанд буда, аксаран то охири ҳафтаи аввал коҳиш меёбанд ё пурра аз байн мераванд.
Дарди маҳалли буриши сезария
Агар таваллуд бо роҳи ҷарроҳии сезария анҷом дода шуда бошад, эҳсоси дард, сӯзиш ё кашиш дар маҳалли буриш муқаррарӣ мебошад. Дар сурати пайдо шудани хориш, аз хоридан худдорӣ кунед ва маҳалли захмро бо об ва исфанҷ тоза нигоҳ доред.
Ҳар рӯз маҳалли буришро аз ҷиҳати сурхшавӣ, ихроҷ ё нишонаҳои сироят тафтиш намуда, дастурҳои духтури занона ва таваллудро оид ба нигоҳубини захм ва иваз кардани бинт қатъиян риоя намоед.
То барқароршавии пурра, аз баромадан ба зинапоя ва ронандагӣ худдорӣ кардан тавсия дода мешавад. Доруҳои таскинбахше, ки духтур таъин мекунад, дар сурати истифодаи дуруст ҳатто ҳангоми ширмаконӣ бехатар мебошанд. Ҳамчунин истифодаи парацетамол ё ибупрофен метавонад ба кам кардани дард кӯмак кунад.
Тағйироти вазни бадан дар ҳафтаи якуми пас аз таваллуд
Ҳангоми таваллуд одатан аз 4,5 то 7 килограмм вазни бадан кам мешавад, аммо боқимондаи вазн тадриҷан дар тӯли ҳафтаҳо коҳиш меёбад. Табиист, ки дар ду ҳафтаи аввали пас аз таваллуд ҳанӯз истифодаи либосҳои ҳомиладорӣ лозим шавад.
Баргаштани пурраи вазн ба ҳолати пеш аз ҳомиладорӣ вақт, ғизои дуруст ва сабрро талаб мекунад.
Ҷараёни маҳбалӣ (лохия) пас аз таваллуд
Пас аз таваллуд, аз бачадон ҷараёне бо номи лохия хориҷ мешавад, ки аз хун ва боқимондаҳои бофтаи бачадон иборат аст.
Дар чанд рӯзи аввал, лохия сурхи равшан ва нисбатан зиёд буда, метавонад лахтаҳои хунро дар бар гирад. Ҳатто лахтаҳои калон метавонанд муқаррарӣ бошанд, аммо дар сурати зиёд шудани хунравӣ бояд ба духтур муроҷиат кард.
Пас аз чанд рӯз, ранги ҷараён гулобӣ ва сипас қаҳварангтоб мешавад. Ин раванд метавонад то 5 ҳафта идома ёбад. Дар ин муддат:
-
Танҳо истифодаи прокладкаҳои гигиенӣ тавсия дода мешавад
-
Истифодаи тампонҳо бинобар хатари сироят манъ аст
Қабзият дар ҳафтаи якуми пас аз таваллуд
Одатан, аввалин ҳоҷатравӣ то рӯзи сеюм ё чоруми пас аз таваллуд ба таъхир меафтад. Ин ҳолат, махсусан дар сурати доштани буриш ё дӯхтани маҳбал, метавонад дарднок бошад.
Нӯшидани оби кофӣ, истеъмоли ғизои дорои нах ва дар сурати зарурат истифодаи нармкунандаи наҷосат бо машварати духтур ба беҳтар шудани қабзият кӯмак мерасонад.
Дарди маҳалли буриши маҳбал (эпизиотомия) ва нигоҳубини он
Агар ҳангоми таваллуд буриш ё кандашавии маҳбал ба вуҷуд омада бошад, ин минтақа дар ҳафтаи аввал тадриҷан шифо меёбад.
Барои кам кардани дард ва варам:
-
Дар 24 соати аввал аз компресси хунук истифода баред
-
Минтақаро тоза ва хушк нигоҳ доред
-
Пас аз пешобкунӣ аз шишаи дорупошӣ бо оби гарм истифода кунед
-
Якчанд маротиба дар як рӯз ҳаммоми нишастагӣ бо оби гарм (на доғ) гиред
Қадамзании тӯлонӣ маҳдуд карда шавад ва ҳангоми нишастан аз болишти нарм истифода баред.
Вараму дарди синаҳо дар ҳафтаи якуми пас аз таваллуд
Тақрибан ду-се рӯз пас аз таваллуд, синаҳо бинобар пур шудан аз шир варам ва дарднок мешаванд. Ширмаконӣ ба таври мунтазам беҳтарин роҳи кам кардани ин нороҳатӣ мебошад.
Агар кӯдак ба қадри кофӣ шир нахӯрад, метавонед каме ширро ҷӯшонида ё аз компресси хунук истифода баред.
Дар сурати ният надоштани ширмаконӣ, истифодаи баргҳои карам ва пӯшидани лифчики сахт ва дастгиркунанда барои 24–48 соат метавонад ба коҳиши варам мусоидат кунад.
Бавосир (геморрой) пас аз таваллуд
Бавосир пас аз таваллуд ҳолати маъмул буда, одатан дар тӯли чанд ҳафта беҳбуд меёбад. Барои кам кардани дард ва нороҳатӣ метавон аз:
-
Ҳаммоми нишастагӣ
-
Компресси хунук
-
Салфеткаҳои дорои гамамелис
-
Кремҳои зидди бавосир бе дорухат
истифода кард. Ҳамчунин истеъмоли нах ва нармкунандаи наҷосат ба беҳбудӣ кӯмак мерасонад.
Навзод дар ҳафтаи аввал чӣ қадар мехобад ва чанд бор ғизо мегирад?
Яке аз саволҳои маъмултарини волидон дар ҳафтаи аввал ин аст, ки навзод чӣ қадар бояд бихобад ва ҳар чанд соат бояд ғизо гирад. Дар ин ҳафта, реҷаи муайяни хоб ва ғизо вуҷуд надорад ва ин ҳолат комилан муқаррарӣ мебошад.
Дар зер тавзеҳи илмӣ ва дақиқи он оварда шудааст, ки хоб ва ғизодиҳии навзод дар ҳафтаи аввал чӣ гуна аст.
Нигоҳубин ва рафтори навзод дар ҳафтаи якуми пас аз таваллуд
Ҳафтаи якуми пас аз таваллуд давраест, ки тамоми таваҷҷуҳи волидон ба навзоди навтаваллудшуда равона мегардад. Бисёре аз волидон дар ин рӯзҳо аз ҷузъиёти зоҳирӣ ва рафтории кӯдаки худ дар ҳайрат мемонанд: аз ранги мӯй ва шакли ангуштон то хоби зиёд ё эҳтиёҷи пайваста ба ғизо.
Дар ин давра, шумо дар ҳоли омӯзиши асосҳои нигоҳубини навзод ҳастед ва табиист, ки ин рӯзҳо омехтаи ҳаяҷон, нигаронӣ ва хастагӣ бошанд.
Дар зер муҳимтарин бахшҳои як рӯзи маъмулӣ дар ҳаёти навзод дар ҳафтаи аввал баррасӣ мешаванд.
Навзод ҳар чанд соат бояд ғизо гирад?
Синамаконӣ, Навзодоне, ки аз шири модар ғизо мегиранд, одатан ҳар 2 соат як маротиба, ва навзодоне, ки шири сунъӣ истеъмол мекунанд, ҳар 3 соат як маротиба ба ғизо ниёз доранд. Сабаби ин ҳолат хурд будани ҳаҷми меъдаи навзод мебошад.
-
Навзодони ширмак ҳар ду соат дар шабонарӯз ғизо мегиранд
-
Навзодони истеъмолкунандаи шири сунъӣ одатан ҳар се соат ғизо мехӯранд
Меъдаи навзод дар ҳар навбат танҳо миқдори ками шир (тақрибан 80–90 мл)-ро нигоҳ дошта метавонад ва шир зуд ҳазм мешавад. Аз ин рӯ, ғизодиҳӣ қисми зиёди вақти рӯзро ишғол мекунад. Суҳбат кардан ё суруд хондан ҳангоми ғизодиҳӣ ба ташаккули робитаи эҳсосии қавӣ мусоидат мекунад.
Гиряи навзод дар ҳафтаи аввал
Ҳатто агар тамоми ниёзҳои навзод қонеъ карда шаванд, гиря қисми муқаррарии рафтори ӯст. Навзод метавонад то 3 соат дар як шабонарӯз гиря кунад ва дар баъзе ҳолатҳо, махсусан ҳангоми колик, ҳатто бештар.
Гиря ягона роҳи иртиботи навзод буда, метавонад нишонаи:
-
Гуруснагӣ
-
Памперси тар
-
Хастагӣ
-
Нороҳатӣ ё ниёз ба оромӣ ва наздикӣ
бошад. Беҳтарин вокуниш бардоштан, бо овози нарм суҳбат кардан ва фароҳам овардани ҳисси амният аст. Бардоштани зиёд навзодро «лус» намекунад.
Иваз кардани памперси навзод
Дар ҳафтаи аввал навзод одатан 6 то 8 маротиба дар як рӯз памперсашро тар мекунад.
Дар рӯзҳои аввал, наҷосати навзод моддаи сиёҳ ва часпакест, ки меконий ном дорад ва боқимондаи маводест, ки дар рӯдаҳо ҳангоми давраи ҷанинӣ ҷамъ шудааст.
Пас аз он:
-
Дар навзодони ширмак наҷосат мулоим, зардранг ва доначадор мешавад
-
Дар навзодони истеъмолкунандаи шири сунъӣ наҷосат сахттар ва қаҳварангтоб аст
Табиист, ки навзод пас аз ҳар ғизодиҳӣ ба иваз кардани памперс ниёз дошта бошад.
Навзод дар як шабонарӯз чанд соат мехобад?
Навзоди навтаваллудшуда одатан 16 то 20 соат дар як шабонарӯз мехобад, аммо хоб кӯтоҳ ва пора-пора мебошад.
Аксари хоби навзод дар марҳилаи REM (хоби сабук) мегузарад, зеро низоми асаб ҳанӯз пурра ташаккул наёфтааст.
Навзод одатан бештар аз 3–4 соат пайдарпай намехобад ва фарқи шабу рӯзро дарк намекунад. Танзими реҷаи хоби шабона метавонад ҳадди ақал як моҳ вақт гирад ва аз ин рӯ хастагии волидон комилан муқаррарӣ аст.
Аввалин муоинаи тиббии навзод пас аз таваллуд
Аввалин муоинаи навзод одатан дар давоми ҳафтаи аввал пас аз таваллуд анҷом дода мешавад. Дар ин ташриф, педиатр:
-
Вазни кӯдакро месанҷад (кам шудани то 10% муқаррарӣ аст)
-
Даври сари кӯдакро чен мекунад
-
Рефлексҳо ва рушди ҳаракатиро арзёбӣ менамояд
-
Дил, шуш ва шикамро муоина мекунад
Ҳамчунин духтур дар бораи ғизо, хоб ва гиря савол медиҳад. Беҳтар аст бо рӯйхати саволҳо оид ба нигоҳубини рӯзмарра, курсии мошин ва хоби кӯдак омода бошед.
Зардпарвин (зардӣ) дар ҳафтаи аввал
Зардпарвин дар ҳафтаи аввал хеле маъмул буда, одатан бинобар нопухтагии фаъолияти ҷигар ба вуҷуд меояд.
Агар пӯст ё сафедии чашмони навзод каме зардтоб намоён шаванд, одатан ҷойи нигаронӣ нест ва худ ба худ бартараф мешавад.
Аммо дар сурати мушоҳидаи:
-
Зардии шадид
-
Хоболудии ғайримуқаррарӣ
-
Нахӯрдани шир
бояд фавран ба педиатр муроҷиат кард.
Нигоҳубини ноф (банди ноф)
Қисми боқимондаи банди ноф одатан дар давоми 1 то 2 ҳафта пас аз таваллуд меафтад. Тавсияҳои муосир нишон медиҳанд, ки истифодаи спирт зарур нест ва ҳатто метавонад вақти афтодани онро дароз кунад.
Беҳтар аст ноф хушк ва дар ҳаво нигоҳ дошта шавад.
Нуқтаҳои муҳим:
-
Памперсро ба тавре бандед, ки ба ноф нарасад
-
Пас аз ҳаммом нофро бо мулоимӣ хушк кунед
-
Ҳузури ранги қаҳваранг ё ихроҷи хушк муқаррарӣ аст
Дар сурати пайдо шудани сурхшавӣ, варам, чирк ё бӯи нохуш, ба духтур муроҷиат кунед.
Чӣ чизҳо дар ҳафтаи аввал муқаррарӣ буда, ҷойи нигаронӣ надоранд?
Бисёре аз тағйирот ва рафторҳое, ки дар ҳафтаи аввал мушоҳида мешаванд, муқаррарӣ буда, ҷойи нигаронӣ надоранд. Шинохти онҳо ба волидон кӯмак мекунад, ки бо оромии бештар аз навзод нигоҳубин намоянд.
Мавридҳои зерин дар ҳафтаи аввал одатан муқаррарӣ мебошанд:
-
Гиряҳои зиёд бидуни сабаби равшан
-
Хоби номунтазам ва пора-пора
-
Кам шудани вазни ибтидоӣ то 10%
-
Зардии сабуки пӯст ё чашм
-
Эҳтиёҷи зиёд ба бардоштан ва тамоси ҷисмонӣ
Дар сурати шиддат ё идомаи ин нишонаҳо, машварат бо педиатр тавсия дода мешавад.
Кай модар бояд ба духтур муроҷиат кунад?
Дар ҳафтаҳои аввали пас аз таваллуд, дар сурати пайдо шудани яке аз нишонаҳои зерин, муроҷиат ба духтур зарур аст:
-
Табларзаи зиёда аз 38 дараҷа
-
Хунравии шадиди маҳбал
-
Дард, сурхшавӣ ё ихроҷ аз маҳалли дӯхт ё буриши сезария
-
Дард ё сӯзиш ҳангоми пешобкунӣ
-
Варам ё дарди ғайримуқаррарии пойҳо
-
Ихроҷи бадбӯи маҳбал
-
Дарди шадиди маҳбал
-
Дарди қафаси сина, дилбеҳузурӣ ё қайкунӣ бе сабаби маълум
-
Нотавонӣ дар назорати ҳоҷатравӣ
-
Депрессияи шадид, фикрҳои осеб расондан ба худ ё кӯдак, ё галлюцинатсия
-
Сурхшавӣ, дард ё гармии ғайримуқаррарии синаҳо
Саволҳои маъмул дар бораи ҳафтаи якуми навзоди навтаваллудшуда
Навзоди якҳафтаина чӣ қадар мехобад?
Навзод одатан дар ҳафтаи аввал 16 то 20 соат дар як шабонарӯз мехобад. Хоб пора-пора буда, одатан бештар аз 3–4 соат пайдарпай нест. Ин ҳолат бинобар нопухтагии низоми асаб муқаррарӣ мебошад.
Навзод ҳар чанд соат бояд ғизо гирад?
Навзоди ширмак одатан ҳар 2 соат, ва навзоди истеъмолкунандаи шири сунъӣ ҳар 3 соат ғизо мегирад.
Гиряи навзод то чанд соат муқаррарӣ аст?
Гиря то 3 соат дар як рӯз дар ҳафтаи аввал муқаррарӣ мебошад, агар кӯдак хуб ғизо гирад ва нишонаҳои хатар вуҷуд надошта бошанд.
Чаро навзод бисёр гиря мекунад?
Навзод ба муҳити нав мутобиқ мешавад. Гиря метавонад нишонаи гуруснагӣ, памперси тар, хастагӣ, газ ё ниёз ба оромӣ бошад.
Оё зардӣ дар ҳафтаи аввал муқаррарӣ аст?
Бале, зардии сабук муқаррарӣ аст ва бинобар нопухтагии ҷигар ба вуҷуд меояд. Аммо зардии шадид арзёбии тиббиро талаб мекунад.
Оё кам шудани вазн дар ҳафтаи аввал муқаррарӣ аст?
Бале, кам шудани вазн то 10% аз вазни таваллуд муқаррарӣ аст ва одатан дар ҳафтаи дуюм ҷуброн мешавад.
Навзод чанд маротиба памперсашро тар мекунад?
Одатан 6 то 8 маротиба дар як рӯз, ки нишонаи кофӣ будани ғизо мебошад.
Кай гиря ё рафтори навзод ғайримуқаррарӣ ҳисоб мешавад?
Агар гиря бо таб, хоболудии шадид, нахӯрдани шир, қайи такрорӣ ё тағйири ранги пӯст ҳамроҳ бошад, бояд фавран ба духтур муроҷиат кард.
Банди ноф кай меафтад ва чӣ гуна бояд нигоҳубин кард?
Одатан дар давоми 1–2 ҳафта меафтад. Онро хушк ва тоза нигоҳ доред ва аз спирт истифода накунед, магар бо тавсияи духтур.
Кай бояд навзодро пас аз таваллуд ба духтур нишон дод?
Аввалин муоина одатан дар ҳафтаи аввал сурат мегирад. Дар сурати пайдо шудани нишонаҳои нигаронкунанда, зудтар муроҷиат кардан лозим аст.
Хулоса: чӣ гуна ҳафтаи якуми навзодро бо оромӣ паси сар кунем?
Ҳафтаи якуми зиндагии навзод пур аз тағйироти зуд, саволҳои зиёд ва эҳсосоти мухталиф барои волидон мебошад. Хоби номунтазам, ғизодиҳии пайдарпай, гиряҳои гоҳ-гоҳ ва тағйироти ҷисмонӣ дар навзод аксаран муқаррарӣ буда, қисми раванди мутобиқшавӣ ба зиндагӣ берун аз батн мебошанд.
Дар ин давра, диққат ба ниёзҳои асосӣ — ғизои мунтазам, хоби бехатар ва муҳити ором — аз доштани реҷаи қатъӣ муҳимтар аст. Ҳамзамон, нигоҳубини саломатии ҷисмонӣ ва равонии модар дар сифати нигоҳубини кӯдак нақши калидӣ дорад.
Фаҳмидани он ки дар ҳафтаи аввал чӣ чизҳо муқаррарӣ ҳастанд ва шинохти нишонаҳое, ки арзёбии тиббиро талаб мекунанд, ба волидон кӯмак мекунад, ки ин марҳилаи ҳассосро бо итминон ва оромӣ паси сар намоянд. Ба ёд дошта бошед, ки малакаҳои волидӣ тадриҷан ва бо таҷриба ташаккул меёбанд ва аз оғоз комил будан шарт нест.
Дар сурати пайдо шудани ҳар гуна нигаронӣ ё шубҳа, машварат бо педиатр ё духтури занона ва таваллуд ҳамеша бехатартарин ва боэътимодтарин қарор мебошад.
Бидуни шарҳ