جنگ همواره یکی از خشنترین چهرههای تاریخ بشر بوده است، اما در دل ویرانیها، زندگی همچنان ادامه دارد؛ گاهی در قالب گریه نوزادی که در زیر صدای آژیر به دنیا میآید. این روزها، همزمان با شدت گرفتن تنشها و حملات نظامی میان ایران و اسرائیل، بسیاری از زنان ایرانی باردار، تجربهای متفاوت، دردناک و پراسترس از دوران بارداری را تجربه میکنند. بارداری که باید همراه با آرامش، مراقبتهای تخصصی و محیطی امن باشد، اکنون با ترس، اضطراب، خطرات جسمی و روانی و دسترسی محدود به خدمات بهداشتی همراه شده است. بارداری در دوران جنگ مسئله ای است که امروز به آن میپردازیم.
در این مقاله قصد داریم نگاهی علمی، اجتماعی و انسانی به وضعیت زنان باردار در زمانه جنگ ایران و اسرائیل بیندازیم؛ از چالشهای جسمی و روانی گرفته تا کمبود مراقبتهای پزشکی، تغذیه و امنیت. این روایت فقط یک گزارش نیست؛ آینهای است از درد و مقاومت مادرانی که در دل آتش، زندگی میآفرینند.
تأثیرات جسمی بارداری در دوران جنگ
با آغاز حملات نظامی و افزایش تنشها میان ایران و اسرائیل، بسیاری از مناطق کشور شاهد ناامنی، تخلیه اضطراری، کمبود منابع غذایی و خدمات درمانی هستند. این شرایط، زنان باردار را بیش از دیگر اقشار در معرض آسیبهای جسمی قرار میدهد.
۱. کمبود تغذیه و سوءتغذیه مادران
در مناطق بحرانزده یا دارای تهدید نظامی، دسترسی به مواد غذایی سالم بهشدت کاهش مییابد. بسیاری از خانوادهها به پناهگاهها یا شهرهای دیگر مهاجرت کردهاند و امنیت غذایی دچار اختلال شده است. این کمبود غذایی میتواند در دوران بارداری منجر به:
-
وزن پایین جنین هنگام تولد
-
ناهنجاریهای رشد مغزی یا عضلانی جنین
-
خطر زایمان زودرس
-
افزایش احتمال کمخونی و ضعف سیستم ایمنی مادر
۲. اختلال در مراقبتهای بارداری
زنان باردار برای حفظ سلامت خود و جنینشان به بررسیهای دورهای، سونوگرافی، آزمایش خون و مراقبتهای تخصصی نیاز دارند. اما در شرایط جنگی:
-
بسیاری از مطبها و مراکز درمانی تعطیل میشوند
-
پزشکان عمومی یا پزشک متخصص زنان و زایمان در مناطق جنگزده حضور ندارند
-
داروهای ضروری مانند مکمل آهن، اسیدفولیک و داروهای فشار خون کمیاب یا نایاب میشوند
عدم دریافت مراقبت مناسب ممکن است منجر به عوارض جدی مانند پرهاکلامپسی، دیابت بارداری یا حتی مرگ مادر و جنین شود.
۳. آلودگی هوا و تأثیر آن بر جنین
جنگها همراه با انفجارها، آتشسوزیها و مصرف سوختهای آلاینده هستند. ترکیب دود، گردوغبار، مواد شیمیایی و فلزات سنگین در هوا میتواند بر سیستم تنفسی و ایمنی مادر و جنین اثر بگذارد. این آلودگیها، بهویژه در ماههای اول بارداری، ممکن است باعث:
-
سقط جنین
-
نقایص مادرزادی
-
رشد ناکافی اندامهای حیاتی مانند ریه یا قلب شوند
تأثیرات روانی بارداری در دوران جنگ
بارداری بهخودیخود دورهای همراه با نوسانات هورمونی، نگرانی و حساسیتهای روانی است. حال اگر این دوره با شرایطی چون جنگ، بمباران، مهاجرت اجباری یا ناامنی عمومی همراه شود، فشار روانی به شکل تصاعدی افزایش مییابد. زنان باردار در زمانه جنگ ایران و اسرائیل، بیش از هر زمان دیگری نیازمند حمایت روانی و مراقبت عاطفی هستند.
۱. اضطراب مزمن و ترس دائمی
آژیر خطر، اخبار بمباران، صدای پهپاد، و تصاویر جنگی در رسانهها میتوانند باعث ایجاد اضطراب شدید در زنان باردار شوند. این اضطراب ممکن است به شکلهای زیر بروز کند:
-
بیخوابی، کابوس شبانه
-
تپش قلب، تنگی نفس، تعریق
-
ترس از سقط جنین یا زایمان در موقعیت ناایمن
-
نگرانی از آینده فرزند
مطالعات نشان دادهاند که اضطراب مزمن در دوران بارداری میتواند باعث اختلال در رشد مغزی جنین و حتی افزایش احتمال ابتلا به بیماریهای روانی در آینده کودک شود.
۲. افسردگی بارداری و پس از زایمان
در شرایط جنگی، زنان باردار ممکن است احساس تنهایی، بیپناهی و بیمعنایی کنند. نبود حمایت اجتماعی، دوری از خانواده یا مهاجرت اجباری از جمله عوامل مؤثر در افسردگی دوران بارداری است. نشانهها میتواند شامل باشد:
-
بیعلاقگی به بارداری
-
عدم تمایل به ارتباط با جنین
-
افکار منفی نسبت به آینده
در صورت بیتوجهی، این افسردگی میتواند پس از زایمان هم ادامه یابد و به افسردگی شدید پس از زایمان (PPD) تبدیل شود.
۳. خطر ابتلا به PTSD (اختلال استرس پس از سانحه)
زنانی که در دوران بارداری تجربه مستقیم جنگ، بمباران، از دست دادن نزدیکان یا تجاوز را داشتهاند، ممکن است دچار PTSD شوند. این اختلال روانی میتواند:
-
کیفیت مادر شدن را کاهش دهد
-
باعث رفتارهای غیرقابل پیشبینی یا پرخاشگرانه شود
-
رابطه مادر و نوزاد را مختل کند
در چنین شرایطی، نیاز فوری به رواندرمانی، مشاوره تخصصی و حمایت جامعه احساس میشود.
خطرات ناشی از مهاجرت، آوارگی و پناهگاههای جنگی بارداری در دوران جنگ
یکی از پیامدهای مستقیم جنگ، بیخانمانی و مهاجرت اجباری است. بسیاری از زنان باردار در جریان جنگ ایران و اسرائیل ناچار به ترک خانه، شهر یا حتی کشور خود شدهاند. در این جابهجاییهای ناگهانی، نهتنها امنیت فیزیکی مادر به خطر میافتد، بلکه سلامت روان، تغذیه و مراقبتهای پزشکی او نیز بهشدت آسیب میبیند.
۱. زایمان در شرایط غیرایمن
مهاجرت ناگهانی به مناطق امن یا اسکان در پناهگاهها و سولهها باعث میشود بسیاری از زنان باردار امکان دسترسی به بیمارستان یا ماما را نداشته باشند. این مسأله ممکن است منجر به:
-
زایمانهای بدون مراقبت در خانه، خودرو یا پناهگاه
-
افزایش خطر خونریزی پس از زایمان
-
ناتوانی در انجام سزارین اضطراری
-
نداشتن امکانات لازم برای مراقبت از نوزاد نارس یا کموزن
۲. ابتلا به بیماریهای عفونی
پناهگاههای شلوغ، عدم دسترسی به آب سالم، نبود بهداشت شخصی و تهویه نامناسب از عوامل شیوع بیماریهای واگیردار در بین مادران و نوزادان است. زن باردار با سیستم ایمنی تضعیفشده، در برابر بیماریهایی چون:
-
آنفلوآنزا، کرونا، سرماخوردگی شدید
-
عفونتهای ادراری
-
بیماریهای گوارشی ناشی از آب آلوده
بسیار آسیبپذیر است و ابتلا به این بیماریها میتواند رشد جنین را مختل کرده یا زایمان زودرس ایجاد کند.
۳. نداشتن مدارک شناسایی یا پرونده پزشکی
در شرایط آوارگی، بسیاری از زنان باردار بدون پرونده پزشکی یا دفترچه بیمه به مراکز درمانی مراجعه میکنند. پزشک یا ماما بدون آگاهی از سوابق بارداری، تاریخچه بیماریها یا شرایط جسمی مادر، ممکن است نتواند تصمیم درستی برای نجات جان او بگیرد.
نقش سیستم سلامت و راهکارهای آرامسازی برای زنان باردار در دوران تنش و بحران
در حالیکه سایه تهدید نظامی، حملات محدود موشکی یا فضای روانی ناشی از اخبار جنگ بر کشور گسترده شده است، بسیاری از زنان باردار در وضعیت نگرانی و اضطراب دائمی بهسر میبرند. حتی بدون درگیری مستقیم، فضای رسانهای و اجتماعی میتواند برای یک مادر باردار استرسزا باشد. خوشبختانه با بهرهگیری از راهکارهای ساده و قابلاجرا در خانه، میتوان بخش زیادی از این اضطراب را کاهش داد.
۱. مدیریت آگاهانه اخبار و رسانهها
در شرایط بحرانی، حجم اخبار منفی بهشدت افزایش پیدا میکند. دیدن تصاویر تخریب، شنیدن صحبتهای کارشناسان نظامی یا دنبالکردن کانالهای هشداردهنده باعث ترشح هورمون کورتیزول در بدن مادر باردار شده و سلامت روان و فیزیک او را تهدید میکند.
راهکارها:
-
محدود کردن زمان پیگیری اخبار به ۱۰ تا ۱۵ دقیقه در روز
-
دنبالکردن منابع رسمی و معتبر به جای شایعات
-
حذف کانالهای هشداردهنده و اغراقآمیز از شبکههای اجتماعی
-
عدم صحبت مداوم درباره جنگ در حضور مادر باردار
۲. تکنیکهای تنفس و آرامسازی در خانه
تنفس عمیق، مدیتیشن و یوگا از سادهترین و مؤثرترین روشهای مقابله با اضطراب بارداری در شرایط پرتنش هستند. این روشها سیستم عصبی پاراسمپاتیک را فعال کرده و احساس آرامش و امنیت درونی ایجاد میکنند.
تمرین پیشنهادی: تنفس 4-7-8
-
۴ ثانیه دم از بینی
-
۷ ثانیه نگهداشتن نفس
-
۸ ثانیه بازدم از دهان
این تمرین را روزانه ۳ تا ۵ بار در زمان اضطراب انجام دهید.
۳. ایجاد فضای امن و آرام در خانه
خانه برای یک زن باردار باید محیطی امن، قابلپیشبینی و عاری از تنش باشد. حتی در شهرهای درگیر هشدار یا آمادهباش، با رعایت چند نکته میتوان فضای خانه را به پناهگاهی آرام تبدیل کرد:
-
خاموش کردن اخبار تلویزیون هنگام صرف غذا
-
گوش دادن به موسیقی ملایم یا آواهای طبیعت
-
روشنکردن شمع معطر یا استفاده از عطر اسطوخودوس
-
صحبت با جنین، نوازش شکم و خواندن کتاب کودک
۴. تماس با مشاور یا رواندرمانگر
اگر اضطراب یا افکار منفی بیش از حد تکرار میشوند، بهتر است مادر باردار با مشاور روانشناس یا ماما تماس بگیرد. بسیاری از مراکز مشاوره، خدمات آنلاین یا تلفنی رایگان یا کمهزینه ارائه میدهند.
توصیه مهم: از گفتن جملاتی مانند “نگران نباش”، “به جنگ فکر نکن”، یا “قوی باش” پرهیز کنید. بهجای آن، با همدلی و همراهی، فضای گوشدادن و پذیرش فراهم کنید.
۵. ارتباط با خانواده و دوستان مثبتاندیش
تنهایی، از مهمترین عوامل تشدید اضطراب در دوران بارداری است. ارتباط روزانه با افرادی که آرامشبخش هستند، حرفهای امیدوارکننده میزنند و انرژی مثبت منتقل میکنند، بسیار مفید است. حتی یک تماس تصویری با مادربزرگ یا خواهر میتواند حال مادر باردار را بهتر کند.
نقش پدر، همسر و خانواده در ایجاد آرامش برای بارداری در دوران جنگ
در شرایطی که کشور درگیر تنشهای امنیتی و روانی ناشی از احتمال جنگ یا حملات موشکی است، مهمترین و امنترین پناه مادر باردار، خانوادهاش است؛ بهویژه همسر. رفتار، گفتار و حضور پدر میتواند تفاوت بزرگی در میزان استرس یا آرامش روان زن باردار ایجاد کند.
۱. همدلی فعال؛ شنیدن بدون قضاوت
زنان باردار در شرایط بحرانی نیاز دارند احساسات خود را بدون سانسور بیان کنند. آنها ممکن است ترس، نگرانی، گریه یا حتی عصبانیت داشته باشند. همسر یا خانواده باید گوشدهندهای فعال و بیقضاوت باشند.
چطور؟
-
بهجای نصیحت کردن، فقط گوش دهید:
«میفهمم چقدر سخته»، «حق داری نگران باشی» -
از انکار احساسات بپرهیزید:
نه نگویید “چیزی نشده”؛ بگویید “هرچند اوضاع پیچیدهست، من کنارت هستم”
۲. تقسیم وظایف و کاهش فشار فیزیکی
در دوران بارداری، بهخصوص در فضای پرتنش، زن باردار ممکن است دچار خستگی مزمن و بیحوصلگی شود. مشارکت همسر در کارهای خانه، مراقبت از فرزندان دیگر (اگر باشند) و خرید مایحتاج خانه، نقش مهمی در کاهش فشارهای روزمره دارد.
۳. یادآوری زیباییها و هدف بارداری
در هیاهوی نگرانیها، گاهی مادر باردار از یاد میبرد که قرار است یک زندگی جدید را به دنیا بیاورد. پدر و خانواده میتوانند با یادآوری خاطرات مثبت، رؤیاهای مشترک و آیندهای که برای فرزند خود در ذهن دارند، امید و انگیزه را زنده نگه دارند.
مثلاً:
«فکر کن چند ماه دیگه، کوچولومون رو تو بغل میگیریم»
یا
«دلم میخواد وقتی دنیا اومد براش کتاب قصه بخونیم با هم»
۴. ایجاد روتینهای امن و آرامبخش دو نفره
زمانهایی که مادر و پدر کنار هم مینشینند، فیلمی آرام میبینند، پیادهروی کوتاهی میروند، یا حتی با هم دعا یا مراقبه میکنند، کمک زیادی به بازگشت حس امنیت میکند.
مثالها:
-
نوشیدن چای گیاهی در کنار هم در غروب
-
گوش دادن به موسیقیهای قدیمی و خاطرهانگیز
-
ماساژ ملایم شانهها و پاها توسط همسر
۵. حفظ آرامش پدر برای انتقال به مادر
گاهی مرد خانواده خودش نیز تحت فشار روانی ناشی از اخبار و فضای جنگی است. اما در این شرایط، کنترل هیجانات، خونسردی و داشتن رفتار حمایتی از جانب او، به زن باردار احساس اعتماد و آرامش میدهد.
توصیههای پزشکی ساده برای حفظ سلامت مادر و جنین در بارداری در دوران جنگ
در شرایطی که به دلیل ناامنی، اختلال در حملونقل یا تعطیلی برخی مراکز درمانی، امکان ویزیت منظم پزشک برای همه زنان باردار فراهم نیست، رعایت برخی نکات ساده ولی مهم پزشکی در خانه میتواند به سلامت مادر و جنین کمک کند. این توصیهها مخصوص شرایطی است که هنوز جنگ تمامعیار رخ نداده اما نگرانی از گسترش آن وجود دارد.
۱. پیگیری علائم خطر در بارداری
در نبود دسترسی سریع به پزشک، شناسایی علائم خطر در بارداری میتواند از بروز مشکلات جدی پیشگیری کند. مادر باردار یا اطرافیانش باید در صورت مشاهده این موارد فوراً به اورژانس مراجعه کنند:
-
خونریزی واژینال
-
کاهش یا توقف حرکات جنین (پس از هفته ۲۸)
-
سردرد شدید، تاری دید، درد در ناحیه بالای شکم (نشانههای پرهاکلامپسی)
-
تب بالا یا لرزهای ناگهانی
-
ترشح مایع شفاف از واژن (پارگی کیسه آب)
۲. استفاده از فشارسنج خانگی
داشتن فشارسنج دیجیتال در خانه برای بررسی فشار خون در دوران بارداری اهمیت زیادی دارد. فشار بالاتر از ۱۴۰/۹۰ باید جدی گرفته شود، بهویژه اگر همراه با تورم شدید پا یا دست باشد.
اگر فشار خون مادر در دو نوبت متوالی بالاست و با سردرد یا درد شکم همراه است، باید به مراکز درمانی مراجعه کند.
۳. رعایت تغذیه حتی در شرایط اضطراری
در زمانهایی که دسترسی به میوه، سبزیجات تازه یا غذاهای پخته کمتر میشود، این جایگزینها میتوانند تا حدی مفید باشند:
-
کنسرو لوبیا و عدس پخته بهعنوان منبع آهن و پروتئین
-
بادام، گردو، کشمش و خرما برای انرژی و املاح
-
نانهای خشک یا تافتون بهجای نان تازه
-
مکمل اسیدفولیک و آهن با نظر پزشک یا ماما
-
آب جوشیده و تصفیهشده برای جلوگیری از بیماریهای عفونی
۴. تحرک ملایم برای پیشگیری از لخته خون و درد عضلات
در خانه یا پناهگاه، مادر باردار نباید مدت طولانی در یک حالت بماند. هر دو ساعت یکبار قدم زدن در محیط داخلی یا انجام حرکات کششی ساده (مثل چرخاندن مچ پا) کمک میکند:
-
از ورم پا جلوگیری شود
-
جریان خون بهبود یابد
-
خستگی عضلات و کمر کاهش پیدا کند
۵. یادداشتبرداری از علائم و وضعیت روزانه
داشتن یک دفترچه ساده برای ثبت تاریخ، حرکات جنین، فشار خون، وزن احتمالی، و علائم خاص (مثل درد، تهوع، ترشحات غیرعادی) به پزشک یا ماما در ویزیتهای بعدی کمک زیادی میکند.
روایت مادران باردار در مناطق درگیر تنش نظامی؛ صدای آرامش در دل طوفان
در میان اخبار نظامی و تحلیلهای سیاسی، کمتر کسی به داستانهای شخصی مادرانی توجه میکند که در خانههای نیمهتخلیهشده، در پناهگاهها یا در شهرهای مرزی، قلب دوم خود را در سینهشان حمل میکنند. روایت این زنان، تنها حکایت ترس و نگرانی نیست؛ بلکه بازتابی از امید، زندگی و مقاومت در دل بحران است.
۱. مریم؛ باردار در آبادان، آرام در پناه خدا
مریم، زنی ۳۳ ساله از آبادان است که در هفته ۳۵ بارداریاش قرار دارد. با شروع موج جدید حملات پهپادی به سکوهای نفتی، او به همراه همسرش در خانه باقی ماندند.
«شبهایی که صدای آژیر خطر میآمد، همسرم فقط میگفت چشمهاتو ببند و به نفسهای بچمون گوش بده. همون صدا، تنها چیزی بود که آرامم میکرد.»
مریم هر شب برای جنینش لالایی میخواند، تنفس عمیق تمرین میکند و سعی دارد تمام انرژیهای منفی را به عشق مادرانهاش بدل کند.
۲. زهرا؛ از تهران تا اصفهان، با یک دفترچه خاطرات
زهرا، کارمند بانک و در ماه ششم بارداری است. پس از شنیدن اخبار تهدید به حمله هوایی به تهران، تصمیم گرفت موقتاً به خانه خواهرش در اصفهان برود.
«تمام مسیر قطار رو با ماسک نشستم و فقط مینوشتم. از ترسهام، از رؤیاهام، از چیزهایی که میخوام پسرم بدونه… اون دفترچه شد جایی برای تخلیه اضطرابم.»
زهرا با نوشتن، نقاشی کردن و ساختن پلیلیست مخصوص جنین، سعی میکند پیوندش را با فرزند در حال رشدش حفظ کند.
۳. نازنین؛ تجربهای متفاوت از بارداری در فضای سایه جنگ
نازنین، روانشناس و مادر یک نوزاد تازهمتولدشده در شیراز است. او میگوید که بزرگترین چالشش، انتقال آرامش به خودش بوده:
«به مراجعینم همیشه میگفتم اضطراب دشمن بارداریه، اما وقتی خودم درگیر شدم، فهمیدم چقدر سختتره. ولی سعی کردم با حضور ذهن، تنفس و گفتوگوی شبانه با همسرم، دوباره تعادل روانی پیدا کنم.»
جمعبندی: بارداری در دوران جنگ؛ روایت زندگی در دل بحران
در روزهایی که سایه جنگ بر کشور افتاده و اخبار تهدید و حمله در صدر رسانههاست، شاید بارداری بهظاهر ناهماهنگترین واژه با این فضا بهنظر برسد. اما واقعیت این است که حتی در دل ترس، ناامنی و اضطراب، زندگی راه خودش را باز میکند؛ گاهی در دل شکم مادری که با هر ضربان قلب جنینش، امیدی تازه مییابد.
این مقاله نگاهی داشت به چالشهای زنان باردار در دوران تنش نظامی میان ایران و اسرائیل؛ از فشارهای روانی و کمبودهای تغذیهای گرفته تا روایتهای شخصی مادرانی که با تمام سختیها، انتخاب کردند قوی بمانند و نفسهای کوچک درونشان را حفظ کنند.
🔸 در این شرایط، آرامسازی روانی مادران اولویت دارد؛ با تکنیکهای تنفسی، محدودکردن اخبار، فضای امن خانوادگی و همراهی همسر.
🔸 سیستم سلامت، حتی در حالت آمادهباش، باید توجهی ویژه به زنان باردار داشته باشد.
🔸 و مهمتر از همه، هر مادر باید بداند که تنها نیست؛ جامعه، خانواده، و حتی نوشتههایی مثل این مقاله، برای دیده شدن و درک شدنِ اوست.
امید که این بحران بهزودی پشت سر گذاشته شود و نوزادان این سرزمین، در آرامشی شایسته، به دنیا بیایند.
بدون دیدگاه