سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS): علل، علائم، تشخیص و درمان

سندرم تخمدان پلی کیستیک (Polycystic Ovary Syndrome – PCOS) یکی از شایع‌ترین اختلالات هورمونی در زنان در سنین باروری است که تقریباً ۵ تا ۱۰ درصد زنان را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این سندرم بر عملکرد تخمدان‌ها تأثیر می‌گذارد و ممکن است باعث مشکلاتی نظیر عدم تخمک‌گذاری، قاعدگی نامنظم، افزایش سطح هورمون‌های مردانه (آندروژن‌ها) و ایجاد کیست‌های کوچک در تخمدان شود. PCOS یک بیماری پیچیده با عوارض متعددی است که می‌تواند بر باروری، سلامت متابولیکی و حتی سلامت روان تأثیر بگذارد.

---

علل سندرم تخمدان پلی کیستیک

علت دقیق PCOS هنوز به‌طور کامل شناخته نشده است، اما تحقیقات نشان می‌دهد که عوامل متعددی در ایجاد آن نقش دارند، از جمله:

۱. ژنتیک

PCOS یک اختلال ارثی است و در افرادی که سابقه خانوادگی این بیماری را دارند، احتمال بروز آن بیشتر است. مطالعات نشان داده‌اند که اگر مادر یا خواهر فردی به PCOS مبتلا باشد، خطر ابتلای او نیز افزایش می‌یابد.

۲. مقاومت به انسولین و اختلالات متابولیکی

حدود ۷۰ درصد زنان مبتلا به PCOS دچار مقاومت به انسولین هستند، به این معنی که بدن آن‌ها به درستی به انسولین پاسخ نمی‌دهد. این وضعیت باعث می‌شود که پانکراس انسولین بیشتری تولید کند، که در نهایت منجر به افزایش تولید آندروژن‌ها و ایجاد علائم PCOS می‌شود.

۳. اختلالات هورمونی

زنان مبتلا به PCOS معمولاً سطح بالایی از هورمون‌های مردانه (آندروژن‌ها) دارند. این افزایش آندروژن‌ها باعث بروز علائمی مانند رشد موهای زائد، آکنه و ریزش موی سر می‌شود. همچنین، افزایش سطح هورمون لوتئینه‌کننده (LH) و کاهش سطح هورمون تحریک‌کننده فولیکول (FSH) می‌تواند منجر به عدم تخمک‌گذاری شود.

۴. التهاب مزمن

تحقیقات نشان داده‌اند که زنان مبتلا به PCOS معمولاً دچار التهاب مزمن هستند که می‌تواند تولید آندروژن‌ها را افزایش داده و باعث ایجاد مشکلات متابولیکی و قلبی-عروقی شود.

---

علائم سندرم تخمدان پلی کیستیک

علائم PCOS ممکن است در هر فرد متفاوت باشد، اما برخی از رایج‌ترین علائم عبارت‌اند از:

۱. نامنظمی در قاعدگی

• قاعدگی‌های نامنظم یا عدم قاعدگی (آمنوره)
• خونریزی شدید در دوره‌های قاعدگی

۲. علائم افزایش آندروژن‌ها

• رشد بیش‌ازحد مو (هیرسوتیسم) در صورت، سینه، شکم و پشت
• آکنه شدید و مقاوم
• ریزش مو از نوع مردانه (آلوپسی آندروژنیک)

۳. مشکلات باروری

• عدم تخمک‌گذاری یا تخمک‌گذاری نامنظم که منجر به ناباروری می‌شود

۴. کیست‌های تخمدانی

• در سونوگرافی بسیاری از زنان مبتلا به PCOS، مجموعه‌ای از کیست‌های کوچک در تخمدان‌ها مشاهده می‌شود.

۵. افزایش وزن و چاقی

• بسیاری از زنان مبتلا به PCOS دچار افزایش وزن، به‌ویژه در ناحیه شکم، هستند که به دلیل مقاومت به انسولین رخ می‌دهد.

۶. تیره شدن پوست (آکانتوزیس نیگریکانس)

• تیرگی پوست در نواحی چین‌خورده مانند گردن، زیر بغل و کشاله ران که نشان‌دهنده مقاومت به انسولین است.

۷. مشکلات روحی و روانی

• اضطراب و افسردگی
• کاهش اعتمادبه‌نفس به دلیل تغییرات ظاهری ناشی از PCOS

---

تشخیص سندرم تخمدان پلی کیستیک

برای تشخیص PCOS، پزشک معمولاً از معیارهای روتردام استفاده می‌کند. بر اساس این معیارها، اگر فردی دو مورد از سه معیار زیر را داشته باشد، به PCOS مبتلا محسوب می‌شود:

۱. نامنظمی در قاعدگی (کمتر از ۹ دوره در سال یا قطع کامل قاعدگی) ۲. علائم بالینی یا بیوشیمیایی افزایش آندروژن‌ها (هیرسوتیسم، آکنه، ریزش مو) ۳. وجود کیست‌های متعدد در تخمدان در سونوگرافی (بیش از ۱۲ فولیکول در هر تخمدان)

همچنین ممکن است آزمایش‌های زیر برای بررسی مشکلات همراه PCOS انجام شود:

• آزمایش‌های هورمونی (LH، FSH، تستوسترون، DHEA-S)
• آزمایش قند خون و سطح انسولین
• آزمایش چربی‌های خون (کلسترول و تری‌گلیسیرید)

---

درمان سندرم تخمدان پلی کیستیک

درمان PCOS بسته به شدت علائم و نیازهای فردی متفاوت است و می‌تواند شامل تغییر سبک زندگی، داروها و در برخی موارد درمان‌های جراحی باشد.

۱. تغییرات سبک زندگی

• کاهش وزن: حتی کاهش ۵ تا ۱۰ درصد از وزن بدن می‌تواند قاعدگی را منظم کند و علائم را کاهش دهد.
• رژیم غذایی سالم: مصرف غذاهای با شاخص گلیسمی پایین، کاهش مصرف قند و کربوهیدرات‌های تصفیه‌شده، افزایش مصرف پروتئین و فیبر.
• ورزش منظم: ورزش‌های هوازی و قدرتی می‌توانند حساسیت به انسولین را بهبود ببخشند.

۲. دارو درمانی

• قرص‌های ضدبارداری ترکیبی: برای تنظیم قاعدگی و کاهش سطح آندروژن‌ها.
• متفورمین: برای بهبود حساسیت به انسولین و کاهش سطح قند خون.
• اسپیرونولاکتون: برای کاهش رشد موهای زائد و آکنه.
• لتروزول و کلومیفن سیترات: برای تحریک تخمک‌گذاری در زنانی که قصد بارداری دارند.

۳. درمان‌های تکمیلی

• لیزر موهای زائد: برای کاهش رشد موهای ناشی از افزایش آندروژن‌ها.
• مکمل‌های تغذیه‌ای: مانند اینوزیتول، ویتامین D و امگا ۳ که می‌توانند به بهبود علائم کمک کنند.

۴. درمان ناباروری

• داروهای محرک تخمک‌گذاری: مانند کلومیفن و لتروزول.
• لقاح مصنوعی (IVF): برای زنانی که با روش‌های دارویی باردار نمی‌شوند.

---

عوارض سندرم تخمدان پلی کیستیک

PCOS در صورت عدم درمان می‌تواند منجر به مشکلات جدی‌تری شود، از جمله:

• دیابت نوع ۲
• بیماری‌های قلبی و عروقی
• فشار خون بالا
• سرطان آندومتر (به دلیل عدم تخمک‌گذاری)
• افسردگی و مشکلات روانی

---

نتیجه‌گیری

سندرم تخمدان پلی کیستیک یک اختلال پیچیده و چندعاملی است که می‌تواند بر سلامت جسمی و روانی زنان تأثیر بگذارد. تشخیص به‌موقع و مدیریت مناسب، شامل تغییر سبک زندگی، داروها و درمان‌های حمایتی، می‌تواند به کنترل علائم و جلوگیری از عوارض کمک کند. اگر دچار علائم PCOS هستید، بهتر است با پزشک متخصص زنان و زایمان خود مشورت کنید تا بهترین روش درمانی برای شما انتخاب شود.